گیریش: بیر میلتی یاشادان گؤرونمز ایپلر

تورک تاریخینه باخاندا، گؤروروک کی، بو میللت نچهلهرله دؤولت قوروب، نچهلهرله داغیلیب، آمّا هئچ واخت اؤز کؤکوندن اوزولمهایب. بونون سیرری نهدیر؟ سیرر، سیلاحدا و یا پولدا دئییل، سیرر آنیلاردا و آداتلادادیر. آدات، بیر میللتین یازilmamیش قانونودور؛ آنی ایسه اونین جانلی حافیظه‌سیدیر.

تورکلر، مین ایللر بويو کؤچموش، دؤیوشموش، یئرلشمیش، آمّا کؤهنه آداتلارینی بیر اوجاق کیمی قورویوب ساخلاییبلار. بو یازیدا، تورکون قرن‌لردیر الککدن (ələkdən) ساللامادیغی بو آنی و آداتلاری، هابئله اونلارین نییه بو قدر دیریملی اولدوغونو تانیتاجاغیق.

بؤلمه ۱: قوناقپروارلیق – تورک ائوینین آچیق قاپیسی

تورک مدنیتینده قوناق، اللهین بیر امری و بیر ایمتحانی کیمی گؤرولور. قدیم تورک یازیلی آبیده‌لرینده بللی اولدوغو کیمی، تورک خاقانلاری «قوناغی آج قویماق» ایله اؤونه چیخاردیلار.

• قوناقا ۳ گون سورغو سورولماز: کیمین نردن گلدیی، نئجه آدام اولدوغو ۳ گون سوال اولونماز. بو، تورکون «اوچ گون قوناق حاقی» دیر.
• قوناقا ان یاخشی یئمک وئریلر: قازاندا نئجه وارسا، قاباق قوناغا چکیلر. بو رسم، قازاخ، قیرغیز و تورکمن تورکلرینده «قوناقاجی» آدیلا تانینیر.
• «قوناق گلهنده، نان آرخادان چاتار» آتالار سؤزو، قوناقین برکتینی آنلادیر.

بو آدات، ایسلامدان قاباقکی گؤی‌تنگریچیلیک دؤنمیندن قالسا دا، ایسلاملا قاریشیب بو گونه چاتمیشدیر.

بؤلمه ۲: سفرا (سُفرا) و یئمک آداتلاری – چؤرکین حؤرمتی

تورک سفراسی، یالنیز قارنی دوْلدوران یئر دئییل؛ بیر عبادتگاه کیمی گؤرولور.

• چؤرکین اۆزو یوخاری قويولار: چؤرکین اوزونو یئره سالمازلار. اوزو یوخاری ساخلانار کی، برکتی اوزونده قالسین.
• سفرادان داوام قاتلاماز: تورک آداتینا گؤره، قاباقدان یئیهنی آرخادا گؤزلهین اولار. بؤیوکلردن قاباق اوشاق ال اۇزاتماز.
• سفرا سونو فاتیحه: یئمکدن سونرا ال آچیب فاتیحه اوخوماق، یا «اللهم بارک» دئمک تورکون «شوکور» مدنیتیدیر.
• آش وئرمک (خیرات): قازان جوشاندا اونا «اوشاغیم» دئییرلر؛ یئمکدن قونشویا، یوخسولا پای وئرمک، «آش» ایله «آد» قازانماق بو آداتین اؤزودور.

بو آنیلار، تورکلرین اکینچیلیه کئچدیی دؤنمله یئنیدن فورمالاشمیش، عثمانلی و سونرا موعاصیر دؤورده ده یاشاماقدادیر.

بؤلمه ۳: توی (عروسی) و دوْغوم آداتلاری – بیر عؤمرون تاخت-تاجی

تورکون حیاتیندا اَن بؤیوک مراسیم تویدور (نیغاه و عروسی). قدیم تورک تویلاری ۴۰ گون، ۴۰ گئجه داوام ائدردی. بو گون داها قیسا اولسا دا، مضمون دَییشمهایب.

• قیز گتیرمه (قیز آلما): اوغلان ائوی، قیز ائویندن «سؤز» ایستر. بو سؤز، کئچمیشده «قاباق» (نیشان) آدیلا بیلینردی. قیز ائوی «قوْی قازان»ی، اوغلان ائوی ایسه «آغ آتلار»ی حاضیرلار.
• بئشیک تویو: اوشاق دوْغولاندان سونرا ۷-جی گون بئشیک تویو قورولار. قونشو-قونشو ییغیلار، بئشیک آلتی کوکوت (حلوادان بیر نوع) قویارلار کی، اوشاق راحات یاتسین.
• ساچی یاغیشی: توی گونو، گلینین باشینا نار، فندق، پول و شیرینی ساچیلار. بو، «برکت و دؤولت» دئمکدیر. قازاخ و قیرغیز تورکلرینده بو «چاچا» (چاچیلا) آدلانیر.
• قینا گئجهسی: توی آردیجا، گلیین اله قینا یاخیلار. قینا، تورکون «صبر» و «وفا» رموزودور.

بو آداتلار، ارگنه قون دستانینداکی توی رسم‌لرینه دایانیر و بو گون ائله جانلی دیر کی، حال-حاضیردا دا توی سالونلاریندا «قینا ماهنیسی» اوخونور.

بؤلمه ۴: یاس و ماتم آداتلاری – اؤلومه باش قالدیرماق

تورکون ماتمی، داها چوخ صبر و بیرلیک آداتیدیر.

• قارا گئیمک: قدیم تورکلر یاسدا قارا چایمازا (پالتارا) بۆرونردولر. بو رسم قاراچای-بالقار، قازاخ و تورکیه تورکلرینده بو گون ده وار.
• آش (خیرات) وئرمک: اؤلن کیمسه‌نین روحو اوچون ۳-جو، ۷-جی و ۴۰-جی گون «آش» بیشیریلیر. بو، «اؤلونون کؤرپوسو» اولماق دئمکدیر.
• صاقال بوخاماماق: کئچمیش قبیله تورکلرینده، یاس مودتی صاقال بوخامازدیلار. بو گون بو رسم داها آزالسیا دا، خبرسیزجه جَنازهلرده آرادا گؤرونور.
• یاس مراسیمینده آغی (نوحه): تورک قادینلاری نوحه اوخویار. نوحه، تورکون کؤهنه شومانلیق دؤنمیندن قالان، لیریک بیر یاس فرماسیدیر.

بو آداتلار تورکلرین اؤلومه بیر «باش قالدیرما» فلسفه‌سینین گؤستریجیسیدیر؛ اؤلوم بیتیش دئییل، حیاتین بیر باشقا قاپیسیدیر.

بؤلمه ۵: مؤوسوم بایراملاری و طبیعت آداتلاری – اودا و سودا دیریلمک

تورک، طبیعتله همدم یاشایان بیر میللت اولدوغو اوچون، مؤوسوم بایراملاری چوخ اؤنملی دیر.

• نوروز بایرامی: اوغوز تورکلرینین یئنی ایل بایرامی (۲۱ مارس). بو گون اوددان آتلانار، سمنی بیشیریلر و «گول بولاق» (چشمه‌لر) باشیندا قوناق اولونار. نوروز، تورکون «اودا» و «یئنه باشلانماغا» حؤرمتیدیر. بو رسم ۵۰۰۰ ایلدیر یاشاییر.
• خدیر ایلله‌سی (هیدیرللهز): تورک و قافقاز خالقلاریندا یازین گلهیی و باخارین مۇجده‌سی. ۵-۶ مئی گونلری، چؤل‌لرده اود یاندیریلار و اوددان آتلانار کی، «خدیر» (خضر نبی) اونلارا برکت وئرسین.
• چیلله (شبی یلدا): قیشین ان اۇزون گئجه‌سی (دسامبر ۲۱). بو گئجه نار کسمک، هندوانا یئمک، فال باخماق تورک عائله‌لرینین وازگئچیلمز رسمیدیر. بو رسم اورتا آسیا تورک تونقوزلارینین «قارا گون» مراسیمیندن قالما، سونرا ایسلام فورماسینا کئچهن بیر آداتدیر.

بؤلمه ۶: آغساققال و پیری-مؤردیلیک – بیلگه‌لیک کولتو

تورک قبیله‌سینین باشیندا «آغساققال» اولار. بو کیمسه، قبیله‌نین ان یاشلی، ان تئجروبه‌لی و ان حؤرمتلی کیمسه‌سیدیر.

• آغساققالین سؤزوندن چیخماق اولماز. اونون بیر «تایی» اولار کی، خالقلا دؤولت آراسیندا کؤرپو ساییلار.
• کئچمیشده «آغساققال» قارار وئردیینده، خاقان دا اونا قارشی چیخا بیلمزدو. بو آدات ایندیکی تورک جومهوریتلرینده ده بعضاً کند مئجلیسلرینده یاشاییر.
• بو رسم، تورکون «یاشلییا حؤرمت» آنلاییشینین ان درین فورماسیدیر. تورک آتالاری «اؤز یاشینی بیلمهین، اؤز قدردن بیلمز» دئیرلر.

بؤلمه ۷: دیل، آد و آغیز آداتلاری – سؤزده سیخیلان دعا

تورکلر سؤزه چوخ اؤنم وئریرلر. آغیزدان چیخان سؤز، «اوخ» کیمی دئییلیر.

• آغیز آچماق و آغیز یومماق: تورکون آغزیندا «عیب» اولماز. یالان سؤز، بؤیوک گوناه ساییلار. قدیم تورکلر «تؤز سؤز» (دوز سؤز) دئیه بیر مفهوم یاراتمیشدیلار.
• آد وئرمه تویو: اوشاق دوْغولاندان سونرا ۷ گون عرضینده اونا آد قویولار. آد تورکجه، معنالی و کؤهنه بیر مضمونا مالیک اولمالیدیر. مثلاً: «تمور»، «چنگیز»، «بوراک»، «آلتای»... بو آدین قویولماسینا «آد وئرمه مراسیمی» دئییلر.
• قارغیش و آغیش (آلگیش): بدخواهلیقا «قارغیش»، نیکدل و خیر-دعایا ایسه «آغیش» دئییلیر. تورک دؤیوشچولری ساواشدان قاباق خاقانلاریندان «آغیش» آلیاردیلار.

بو دیل آداتلاری، اورخون یازی‌لاریندا (گؤی‌تۆرک آبیده‌لری) دا قئید اولونوب و بو گون ده تورک خالق دیلینده جانلی دیر.

بؤلمه ۸: قونشولوق و کومکچیلیک (İmece) – بیرلیکده یاشاما صنعتی

تورکون «ایمجا» (یمجه / imece) آداتی، کند حیاتینین ان گؤزل رسمیدیر.

• کندده بیر کیمسه‌یه ائو دیکمک، باغ آرالاماق و یا ساوادا (بیچین) کومک اولونار؛ هئچ کیم پول ایستمز. او گون او ائوده قازان قاینار، هر کس نان یئر و ایش بیتیر.
• بو رسم، کؤچری تورکلرین «قوما» (آغیل دیکمه) مراسیمیندن گلیر. چؤلده بیریسینین ائشیگی (چادیری) ییخیلاندا، بۆتون قبیله ۱ ساعاتدا اونو قالدیرار.
• ایندیکی چاغدا شهرده یاشایان تورکلر بو رسمی «قونشو کومکلیگی» کیمی داوام ائتدیریرلر. بو، تورکون «یالنیز قالماماق» روحونون بیر گؤستریجیسیدیر.

بؤلمه ۹: بۇ آداتلار نییه بو گونه چاتیب؟

سوئال وئریلیر: نئجه اولور کی، مین ایل عرضینده ساواشلار، ایستیلالار، کؤچلر، دین دَییشیکلیکلری (گؤی‌تنگریچیلیکدن بودیزم، مانیخیزم، سونرا ایسلاما) اولور، آمّا تورک آداتلاری یاشاییر؟

• شفاهی داوام: تورکلر یازییا داها آز، دیله داها چوخ اعتبار وئریب. ننه‌لر نوه‌لرینه نوحه، دستان و آغی اوختوروب. ماناس، دده قورقود، ارگنه قون – بۇنلارین هامیسی بیر «یاشلی فایل» کیمی بو گون کیمی گلیر.
• دینله تطبیق: ایسلام تورک یوردونا گلهنده، تورک آداتلارینی تاماماً لغو ائتمهدی؛ عکسینا، اونلارا ایسلامی کیلیف (قابیق) گئیندیردی. اوددان آتلانما «خدیر سونّتی» اولدو، سفرا سونو فاتیحه قوشولدو. تطبیق، یوخ اولماغین قارشیسینی آلدی.
• میللی هویت دیرکی: تاریخی سسلشمهلرده (مثلاً تورکیه–یونان، قاراباغ–ائرمنی) تورک آداتلاری بیر «کیملیک قالخانی» رولوئونو اوینادی. قوناقپروارلیق، آغساققال حؤرمتی و ایمجه، تورکلری بیر-بیرینه باغلادی.
• یئنی نسیله اؤیرتمک: بو گون تورک دؤولتلرینده مکتبلرده خالق ادبیاتی، دستانشوناسلیق درسلری وئریلیر. عائیلهلرده بؤیوکلر کیچیکلره «بیز بئله ائداریق» دئیه اؤیره‌دیر. بودور آداتین «نسل بولاشدیرما» سیستمی.

نتیجه: آدات – کئچمیشین بو گوندکی نفس‌سی

تورک آنیلار و آداتلاری، سادهجه بیر مۆزئیدا ساخلانان اشیالار دئییل؛ اونلار، تورکون نبضیدیر. قازان قایناداندا، سفرا قورولاندا، توی-تؤرن وئریلنده، آغساققال سؤز دئیهنده، اوددان آتلاناندا – بۇنلارین هامیسیندا مین ایللرین سسی وار.

تورک قرن‌لردیر بۇ آداتلاری قورویور، چونکی بیلیر کی، آداتینی قورویان میللت، اؤزونو قورویار. اودا، سودا، تورپاقدا، سؤزده و ناندا گیزلهن بو کؤهنه حیکمت، تورکون دونیادا داها نچه مین ایل یاشایاجاغینین ضامنیدیر.

«آدات آتادان قالیب، اوغولا میراثدیر. آداتی اونودان، کؤکونو اونودار.»

تورکون بو بؤیوک سروی، بۆتون تورک دونیاسی اوچون اورتاق بیر گنجینه‌دیر. گله‌لک بۇ گنجینه‌نی قورویاق، یاشاداق و یاشاداق! 🇹🇷🇦🇿🇰🇿🇰🇬🇺🇿🇹🇲

Giriş: Bir milləti yaşadan görünməz iplər

Türk tarixinə baxanda görürük ki, bu millət neçələrlə dövlət qurub, neçələrlə dağılıb, amma heç vaxt öz kökündən üzülməyib. Bunun sirri nədir? Sirr silahda və ya pulda deyil, sirr adətlərdə və ənənələrdədir. Adət, bir millətin yazılmamış qanunudur; ənənə isə onun canlı yaddaşıdır.

Türklər, min illər boyu köçmüş, döyüşmüş, yerləşmiş, amma köhnə adətlərini bir ocaq kimi qoruyub saxlayıblar. Bu yazıda, türkün əsrlərdir ələkdən salmadığı bu adət və ənənələri, həmçinin onların niyə bu qədər canlı olduğunu tanıdacağıq.

Bölmə 1: Qonaqpərvərlik – Türk evinin açıq qapısı

Türk mədəniyyətində qonaq, Allahın bir əmri və bir imtahanı kimi görülür. Qədim türk yazılı abidələrində məlum olduğu kimi, türk xaqanları «qonağı ac qoymaq» ilə önə çıxırdılar.

• Qonağa 3 gün sual verilməz: Kimin haradan gəldiyi, necə adam olduğu 3 gün soruşulmaz. Bu, türkün «üç gün qonaq haqqı»dır.
• Qonağa ən yaxşı yemək verilər: Qazanda nə varsa, qabaq qonağa çəkilər. Bu adət, qazax, qırğız və türkmən türklərində «qonaqajı» adıyla tanınır.
• «Qonaq gələndə, çörək arxadan çatar» atalar sözü, qonağın bərəkətini anladır.

Bu adət, islamdan əvvəlki Göy Tanrıçılıq dövründən qalsa da, islamla qarışıb bu günə çatmışdır.

Bölmə 2: Süfrə (Süfrə) və yemək adətləri – Çörəyin hörməti

Türk süfrəsi, yalnız qarnı doyduran yer deyil; bir ibadətgah kimi görülür.

• Çörəyin üzü yuxarı qoyular: Çörəyin üzünü yerə salmazlar. Üzü yuxarı saxlanar ki, bərəkəti üzərində qalsın.
• Süfrədən davam qatlanmaz: Türk adətinə görə, qabaqdan yeyəni arxada gözləyən olar. Böyüklərdən qabaq uşaq əl uzatmaz.
• Süfrə sonu Fatihə: Yeməkdən sonra əl açıb Fatihə oxumaq, ya da «Allahım bərəkət ver» demək türkün «şükür» mədəniyyətidir.
• Aş vermək (xeyrat): Qazan coşanda ona «uşağım» deyərlər; yeməkdən qonşuya, yoxsula pay vermək, «aş» ilə «ad» qazanmaq bu adətin özüdür.

Bu ənənələr, türklərin əkinçiliyə keçdiyi dövrdə yenidən formalaşmış, osmanlı və sonra müasir dövrdə də yaşamaqdadır.

Bölmə 3: Toy (nikah) və doğum adətləri – Bir ömrün tacı

Türkün həyatında ən böyük mərasim toydur (nikah və toy). Qədim türk toyları 40 gün, 40 gecə davam edərdi. Bu gün daha qısa olsa da, məzmun dəyişməyib.

• Qız gətirmə (qız alma): Oğlan evi, qız evindən «söz» istər. Bu söz, keçmişdə «qabaq» (nişan) adıyla bilinərdi. Qız evi «qoy qazan»ı, oğlan evi isə «ağ atlar»ı hazırlar.
• Beşik toyu: Uşaq doğulandan sonra 7-ci gün beşik toyu qurular. Qonşu-qonşu yığılar, beşik altı kökət (halvadan bir növ) qoyarlar ki, uşaq rahat yatsın.
• Saçı yağışı: Toy günü, gəlinin başına nar, fındıq, pul və şirniyyat səçilər. Bu, «bərəkət və dövlət» deməkdir. Qazax və qırğız türklərində bu «çaça» (çaçıla) adlanır.
• Qına gecəsi: Toy ardınca, gəlinin əlinə qına yaxılar. Qına, türkün «səbr» və «vəfa» rəmzidir.

Bu adətlər, Ərgənəqon dastanındakı toy rəsmlərinə dayanır və bu gün elə canlıdır ki, hal-hazırda da toy salonlarında «qına mahnısı» oxunur.

Bölmə 4: Yas və matəm adətləri – Ölümə baş qaldırmaq

Türkün matəmi, daha çox səbr və birlik adətidir.

• Qara geyim: Qədim türklər yasda qara çaymaza (paltara) bürünərdilər. Bu adət qaraçay-balkar, qazax və türkiyə türklərində bu gün də var.
• Aş (xeyrat) vermək: Ölən şəxsin ruhu üçün 3-cü, 7-ci və 40-cı gün «aş» bişirilir. Bu, «ölünün körpüsü» olmaq deməkdir.
• Saqal biçməmək: Keçmiş qəbilə türklərində, yas müddəti saqal biçməzdilər. Bu gün bu adət daha azalsa da, yas mərasimlərində ara-sıra görünür.
• Yas mərasimində ağı (növhə): Türk qadınları növhə oxuyar. Növhə, türkün köhnə şamanlıq dövründən qalan, lirik bir yas formasıdır.

Bu adətlər türklərin ölümə bir «baş qaldırma» fəlsəfəsinin göstəricisidir; ölüm bitiş deyil, həyatın bir başqa qapısıdır.

Bölmə 5: Mövsüm bayramları və təbiət adətləri – Oda və suda dirilmək

Türk, təbiətlə həmdəm yaşayan bir millət olduğu üçün, mövsüm bayramları çox önəmlidir.

• Novruz bayramı: Oğuz türklərinin yeni il bayramı (21 mart). Bu gün oddan atlanar, səməni bişirilər və «göl bulaq» (çeşmələr) başında qonaq olunar. Novruz, türkün «oda» və «yenə başlanmağa» hörmətidir. Bu adət 5000 ildir yaşayır.
• Xıdır İlləsi (Hıdırellez): Türk və qafqaz xalqlarında yazın gəlişi və yazın müjdəsi. 5-6 may günləri, çöllərdə od yandırılar və oddan atlanar ki, «Xıdır» (Xızır peyğəmbər) onlara bərəkət versin.
• Çillə (Yelda gecəsi): Qışın ən uzun gecəsi (21 dekabr). Bu gecə nar kəsmək, qarpız yemək, fal baxmaq türk ailələrinin vazkeçilməz adətidir. Bu adət Orta Asiya türk tayfalarının «qara gün» mərasimindən qalma, sonra islam formasına keçən bir ənənədir.

Bölmə 6: Ağsaqqal və piri-mürşidlik – Bilgelik kultu

Türk qəbiləsinin başında «ağsaqqal» olar. Bu şəxs, qəbilənin ən yaşlı, ən təcrübəli və ən hörmətli şəxsidir.

• Ağsaqqalın sözündən çıxmaq olmaz. Onun bir «tayfası» olar ki, xalqla dövlət arasında körpü sayılar.
• Keçmişdə «ağsaqqal» qərar verdiyində, xaqan da ona qarşı çıxa bilməzdi. Bu adət indiki türk respublikalarında da bəzən kənd məclislərində yaşayır.
• Bu adət, türkün «yaşlıya hörmət» anlayışının ən dərin formasıdır. Türk ataları «öz yaşını bilməyən, öz qədrini bilməz» deyərlər.

Bölmə 7: Dil, ad və ağız adətləri – Sözdə sıxılan dua

Türklər sözə çox önəm verirlər. Ağızdan çıxan söz, «ox» kimi deyilir.

• Ağız açmaq və ağız yummaq: Türkün ağzında «qüsur» olmaz. Yalan söz, böyük günah sayılar. Qədim türklər «töz söz» (düz söz) deyə bir anlayış yaratmışdılar.
• Ad vermə toyu: Uşaq doğulandan sonra 7 gün ərzində ona ad qoyular. Ad türkcə, mənalı və köhnə bir məzmuna malik olmalıdır. Məsələn: «Teymur», «Çingiz», «Burak», «Altay»... Bu adın qoyulmasına «ad vermə mərasimi» deyilər.
• Qarğış və ağış (alqış): Bədduaya «qarğış», yaxşılıq və xeyir-duaya isə «ağış» deyilir. Türk döyüşçüləri döyüşdən qabaq xaqanlarından «ağış» alardılar.

Bu dil adətləri, Orxon yazılarında (Göytürk abidələri) da qeyd olunub və bu gün də türk xalq dilində canlıdır.

Bölmə 8: Qonşuluq və köməkçilik (İməcə) – Birlikdə yaşama sənəti

Türkün «iməcə» adəti, kənd həyatının ən gözəl adətidir.

• Kənddə bir şəxsə ev tikmək, bağ çəkmək və ya biçinə kömək olunar; heç kim pul istəməz. O gün o evdə qazan qaynar, hər kəs çörək yeyər və iş bitər.
• Bu adət, köçəri türklərin «qoma» (axur tikmə) mərasimindən gəlir. Çöldə birisinin evi (çadırı) yıxılanda, bütün qəbilə 1 saatda onu qaldırar.
• İndiki zamanda şəhərdə yaşayan türklər bu adəti «qonşu köməkliyi» kimi davam etdirirlər. Bu, türkün «tənha qalmamaq» ruhunun bir göstəricisidir.

Bölmə 9: Bu adətlər niyə bu günə çatıb?

Sual verilir: necə olur ki, min il ərzində müharibələr, işğallar, köçlər, din dəyişiklikləri (Göy Tanrıçılıqdan buddizm, manixeyizm, sonra islama) olur, amma türk adətləri yaşayır?

• Şifahi davam: Türklər yazıya daha az, dilə daha çox etibar verib. Nənələr nəvələrinə növhə, dastan və ağı ötürüb. Manas, Dədə Qorqud, Ərgənəqon – bunların hamısı bir «yaşlı fayl» kimi bu günə qədər gəlir.
• Dinlə tətbiq: İslam türk yurduna gələndə, türk adətlərini tamamilə ləğv etmədi; əksinə, onlara islamı qabıq geyindirdi. Oddan atlanma «Xıdır sünnəti» oldu, süfrə sonu Fatihə qoşuldu. Tətbiq, yox olmağın qarşısını aldı.
• Milli kimlik dirəyi: Tarixi toqquşmalarda (məsələn Türkiyə–Yunanıstan, Qarabağ–Ermənistan) türk adətləri bir «kimlik qalxanı» rolunu oynadı. Qonaqpərvərlik, ağsaqqal hörməti və iməcə, türkləri bir-birinə bağladı.
• Yeni nəslə öyrətmək: Bu gün türk dövlətlərində məktəblərdə xalq ədəbiyyatı, dastanşünaslıq dərsləri verilir. Ailələrdə böyüklər kiçiklərə «biz belə edirik» deyə öyrədir. Budur adətin «nəsil yayılması» sistemi.

Nəticə: Adət – keçmişin bu günkü nəfəsi

Türk adət və ənənələri, sadəcə bir muzeydə saxlanan əşyalar deyil; onlar, türkün nəbzidir. Qazan qaynadanda, süfrə qurulanda, toy-tədbir veriləndə, ağsaqqal söz deyəndə, oddan atlananda – bunların hamısında min illərin səsi var.

Türk əsrlərdir bu adətləri qoruyur, çünki bilir ki, adətini qoruyan millət, özünü qoruyar. Oda, suda, torpaqda, sözdə və çörəkdə gizlənən bu köhnə hikmət, türkün dünyada daha neçə min il yaşayacağının zəmanətidir.

«Adət atadan qalıb, oğula mirasdır. Adəti unudan, kökünü unudar.»

Türkün bu böyük sərvəti, bütün türk dünyası üçün ortaq bir xəzinədir. Gəlin bu xəzinəni qoruyaq, yaşadaq və yaşadaq! 🇹🇷🇦🇿🇰🇿🇰🇬🇺🇿🇹🇲

Giriş: Bir milleti yaşatan görünmez ipler

Türk tarihine bakıldığında görülür ki, bu millet defalarca devlet kurmuş, defalarca dağılmış, ama hiçbir zaman kökünden kopmamıştır. Bunun sırrı nedir? Sır silahta ya da parada değil, sır gelenek ve adetlerdedir. Adet, bir milletin yazılmamış kanunudur; gelenek ise onun canlı hafızasıdır.

Türkler, binlerce yıl boyunca göçmüş, savaşmış, yerleşmiş, ama eski adetlerini bir ocak gibi koruyup saklamışlardır. Bu yazıda, türkün yüzyıllardır elekten geçirmediği bu adet ve gelenekleri, ayrıca onların neden bu kadar canlı olduğunu tanıtacağız.

Bölüm 1: Misafirperverlik – Türk evinin açık kapısı

Türk kültüründe misafir, Allah'ın bir emri ve bir imtihanı olarak görülür. Eski türk yazılı anıtlarında belirtildiği gibi, türk kağanları «misafiri aç bırakmamak» ile öne çıkarlardı.

• Misafire 3 gün soru sorulmaz: Kimin nereden geldiği, nasıl biri olduğu 3 gün sorulmaz. Bu, türkün «üç gün misafir hakkı»dır.
• Misafire en iyi yemek verilir: Kazanda ne varsa, önce misafire ikram edilir. Bu adet, kazak, kırgız ve türkmen türklerinde «konakajı» adıyla bilinir.
• «Misafir gelince, ekmek arkadan yetişir» atasözü, misafirin bereketini anlatır.

Bu adet, islam öncesi Gök Tanrı inancı döneminden kalsa da, islamla harmanlanıp bugüne ulaşmıştır.

Bölüm 2: Sofra ve yemek adetleri – Ekmeğin saygısı

Türk sofrası, yalnızca karnı doyuran yer değil; bir ibadethane gibi görülür.

• Ekmeğin üstü yukarı konur: Ekmeğin yüzü yere düşürülmez. Üstü yukarı saklanır ki, bereketi üzerinde kalsın.
• Sofradan davam katlanmaz: Türk adetine göre, önden yiyeni arkada bekleyen olur. Büyüklerden önce çocuk el uzatmaz.
• Sofra sonu Fatiha: Yemekten sonra eller açılıp Fatiha okumak, veya «Allah'ım bereket ver» demek türkün «şükür» kültürüdür.
• Aş vermek (hayrat): Kazan kaynarken ona «evladım» derler; yemekten komşuya, yoksula pay vermek, «aş» ile «ad» kazanmak bu adetin özüdür.

Bu gelenekler, türklerin tarıma geçtiği dönemde yeniden şekillenmiş, osmanlı ve sonra modern dönemde de yaşamaktadır.

Bölüm 3: Düğün ve doğum adetleri – Bir ömrün tacı

Türkün hayatında en büyük tören düğündür (nikah ve düğün). Eski türk düğünleri 40 gün, 40 gece sürerdi. Bugün daha kısa olsa da, içerik değişmemiştir.

• Kız getirme (kız alma): Oğlan evi, kız evinden «söz» ister. Bu söz, eskiden «kabak» (nişan) adıyla bilinirdi. Kız evi «koy kazan»ı, oğlan evi ise «ak atlar»ı hazırlar.
• Beşik düğünü: Çocuk doğduktan sonra 7. gün beşik düğünü kurulur. Komşu-komşu toplanır, beşik altı köket (helvadan bir tür) koyarlar ki, çocuk rahat uyusun.
• Saçı yağışı: Düğün günü, geline nar, fındık, para ve şeker serpilir. Bu, «bereket ve devlet» demektir. Kazak ve kırgız türklerinde bu «çaça» (çaçıla) adlanır.
• Kına gecesi: Düğün ardından, geline kına yakılır. Kına, türkün «sabır» ve «vefa» sembolüdür.

Bu adetler, Ergenekon destanındaki düğün törenlerine dayanır ve bugün öyle canlıdır ki, hâlâ düğün salonlarında «kına türküsü» söylenir.

Bölüm 4: Yas ve matem adetleri – Ölüme baş kaldırmak

Türkün matem, daha çok sabır ve birlik adetidir.

• Siyah giymek: Eski türkler yasta siyah çaymaza (giysiye) bürünürlerdi. Bu adet karaçay-balkar, kazak ve türkiye türklerinde bugün de vardır.
• Aş (hayrat) vermek: Ölen kişinin ruhu için 3., 7. ve 40. gün «aş» pişirilir. Bu, «ölünün köprüsü» olmak demektir.
• Sakal tıraşı olmamak: Geçmiş kabile türklerinde, yas süresi sakal tıraşı olmazlardı. Bugün bu adet daha azalsa da, yas törenlerinde ara sıra görülür.
• Yas töreninde ağı (ağıt): Türk kadınları ağıt okur. Ağıt, türkün eski şamanlık döneminden kalan, lirik bir yas biçimidir.

Bu adetler türklerin ölüme bir «baş kaldırma» felsefesinin göstergesidir; ölüm bitiş değil, hayatın bir başka kapısıdır.

Bölüm 5: Mevsim bayramları ve doğa adetleri – Ateşte ve suda dirilmek

Türk, doğayla iç içe yaşayan bir millet olduğu için, mevsim bayramları çok önemlidir.

• Nevruz bayramı: Oğuz türklerinin yeni yıl bayramı (21 Mart). Bu gün ateşten atlanır, semeni pişirilir ve «göl pınar» (çeşmeler) başında misafir olunur. Nevruz, türkün «ateşe» ve «yeniden başlamaya» saygısıdır. Bu adet 5000 yıldır yaşıyor.
• Hıdırellez: Türk ve kafkas halklarında baharın gelişi ve yazın müjdesi. 5-6 Mayıs günleri, bozkırlarda ateş yakılır ve ateşten atlanır ki, «Hıdır» (Hızır peygamber) onlara bereket versin.
• Çile (Yelda gecesi): Kışın en uzun gecesi (21 Aralık). Bu gece nar kesmek, karpuz yemek, fal bakmak türk ailelerinin vazgeçilmez adetidir. Bu adet Orta Asya türk boylarının «kara gün» töreninden kalma, sonra islam formuna geçen bir gelenektir.

Bölüm 6: Aksakal ve pir-mürşitlik – Bilgelik kültü

Türk kabilesinin başında «aksakal» olur. Bu kişi, kabilelerin en yaşlı, en tecrübeli ve en saygıdeğer kişisidir.

• Aksakalın sözünden çıkılmaz. Onun bir «tayfası» olur ki, halkla devlet arasında köprü sayılır.
• Geçmişte «aksakal» karar verdiğinde, kağan da ona karşı çıkamazdı. Bu adet günümüz türk cumhuriyetlerinde de bazen köy meclislerinde yaşıyor.
• Bu adet, türkün «yaşlıya saygı» anlayışının en derin biçimidir. Türk ataları «kendi yaşını bilmeyen, kendi kadrini bilmez» derler.

Bölüm 7: Dil, ad ve ağız adetleri – Sözde saklanan dua

Türkler söze çok önem verirler. Ağızdan çıkan söz, «ok» gibi deyimlenir.

• Ağız açmak ve ağız kapamak: Türkün ağzında «kusur» olmaz. Yalan söz, büyük günah sayılır. Eski türkler «töz söz» (düz söz) diye bir kavram yaratmışlardı.
• Ad verme töreni: Çocuk doğduktan sonra 7 gün içinde ona ad konulur. Ad türkçe, anlamlı ve eski bir içeriğe sahip olmalıdır. Örneğin: «Teymur», «Cengiz», «Burak», «Altay»... Bu adın konulmasına «ad verme töreni» denir.
• Kargış ve alkış (algış): Bedduaya «kargış», iyilik ve hayır-duaya ise «alkış» denir. Türk savaşçıları savaştan önce kağanlarından «alkış» alırlardı.

Bu dil adetleri, Orhun yazıtlarında (Göktürk anıtları) da kaydedilmiş ve bugün de türk halk dilinde canlıdır.

Bölüm 8: Komşuluk ve yardımlaşma (İmece) – Birlikte yaşama sanatı

Türkün «imece» adeti, köy hayatının en güzel geleneğidir.

• Köyde birine ev dikmek, bahçe yapmak veya hasatta yardım edilir; kimse para istemez. O gün o evde kazan kaynar, herkes ekmek yer ve iş biter.
• Bu adet, göçebe türklerin «koma» (ağıl dikme) töreninden gelir. Bozkırda birinin evi (çadırı) yıkıldığında, tüm kabile 1 saatte onu kaldırır.
• Günümüzde şehirde yaşayan türkler bu adeti «komşu yardımı» olarak sürdürüyorlar. Bu, türkün «yalnız kalmamak» ruhunun bir göstergesidir.

Bölüm 9: Bu adetler neden bugüne ulaştı?

Soru sorulur: nasıl olur da bin yıl boyunca savaşlar, istilalar, göçler, din değişiklikleri (Gök Tanrı inancından budizm, maniheizm, sonra islama) olur, ama türk adetleri yaşar?

• Sözlü devam: Türkler yazıya daha az, dile daha çok itibar ettiler. Nineler torunlarına ağıt, destan ve ağı aktardılar. Manas, Dede Korkut, Ergenekon – bunların hepsi bir «eski dosya» gibi bugüne kadar gelir.
• Dinle uyarlama: İslam türk yurduna geldiğinde, türk adetlerini tamamen kaldırmadı; aksine, onlara islami kabuk giydirdi. Ateşten atlama «Hıdır sünneti» oldu, sofra sonu Fatiha eklendi. Uyum, yok olmanın önünü aldı.
• Milli kimlik dayanağı: Tarihi çatışmalarda (örneğin Türkiye–Yunanistan, Karabağ–Ermenistan) türk adetleri bir «kimlik kalkanı» rolü oynadı. Misafirperverlik, aksakal saygısı ve imece, türkleri birbirine bağladı.
• Yeni nesle öğretmek: Bugün türk devletlerinde okullarda halk edebiyatı, destanbilim dersleri veriliyor. Ailelerde büyükler küçüklere «biz böyle yaparız» diye öğretiyor. Budur adetin «nesil yayma» sistemi.

Sonuç: Adet – geçmişin bugünkü nefesi

Türk adet ve gelenekleri, sadece bir müzede saklanan eşyalar değil; onlar, türkün nabzıdır. Kazan kaynarken, sofra kurulurken, düğün-dernek verilirken, aksakal söz söylerken, ateşten atlanırken – bunların hepsinde binlerce yılın sesi var.

Türk yüzyıllardır bu adetleri koruyor, çünkü biliyor ki, adetini koruyan millet, kendini korur. Ateşte, suda, toprakta, sözde ve ekmekte saklı bu eski hikmet, türkün dünyada daha nice bin yıl yaşayacağının garantisidir.

«Adet babadan kalır, oğula mirastır. Adeti unutan, kökünü unutur.»

Türkün bu büyük hazinesi, tüm türk dünyası için ortak bir zenginliktir. Gelin bu hazineyi koruyalım, yaşatalım ve yaşatalım! 🇹🇷🇦🇿🇰🇿🇰🇬🇺🇿🇹🇲