Giriş: Türk memarlığı – min illərin sənəti
Türk yurdu, Orta Asiya çöllərindən Anadolu sahillərinə qədər geniş bir coğrafiyaya yayılıb. Bu geniş torpaqlarda, türk xalqları min illər boyu özlərinə məxsus bir memarlıq sənəti yaratmışlar. Köhnə şəhərlər, əzəmətli məscidlər, möhtəşəm saraylar və dirilikli bazarlar – bunların hamısı türk memarlıq möcüzələrini təşkil edir.
Bu bloqda, türk yurdunun ən gözəl memarlıq əsəri olan köhnə şəhərləri, mədəniyyət mərkəzlərini və tarixi abidələri tanıdacağıq.
Orxon – Göytürk mədəniyyətinin beşiyi
Orxon (Monqolustan)
🏛️ Göytürk Xaqanlığı – 552–745
Orxon çayının sahilində yerləşən bu tarixi bölgə, türk dövlətçiliyinin ən qədim mərkəzlərindən biridir. Orxon abidələri (Kültigin, Bilgə Xaqan, Tonyukuk) bu bölgədə yerləşir. Bu daş kitabələr, türk dilinin ən qədim yazılı nümunələri olmaqla birlikdə, türk memarlıq sənətinin də ilk nümunələridir.
Mavəranəhrin gövhərləri – Səmərqənd, Buxara, Xivə
Səmərqənd (Özbəkistan)
🏛️ Teymurilər – 1370–1507
Səmərqənd, türk-islam mədəniyyətinin ən parlaq şəhərlərindən biridir. Teymurilər dövründə bu şəhər «dünyanın taxtı» adını qazanmışdır. Rəgistan meydanı, Gur-Əmir (Teymurun türbəsi), Bibi-Xanım məscidi bu şəhərin ən məşhur memarlıq abidələridir. Səmərqənd, İpək Yolunun ən əhəmiyyətli mərkəzlərindən biri olmuşdur.
Buxara (Özbəkistan)
🏛️ Samanilər, Qaraxanlılar, Teymurilər
Buxara, Orta Asiyanın ən qədim şəhərlərindən biridir. Ərk qalası, Poy-Kalyan kompleksi (Kalyan minarəsi və məscidi), Samanilər türbəsi bu şəhərin ən gözəl memarlıq nümunələridir. Buxara, türk-fars mədəniyyətinin qovuşduğu bir mərkəz olmuşdur.
Xivə (Türkmənistan)
🏛️ Xarəzmşahlar, Xivə Xanlığı
Xivə, Türkmənistanın ən gözəl tarixi şəhərlərindən biridir. İçan Qala (daxili qala) bu şəhərin ən məşhur memarlıq kompleksidir. İçan Qalada Daş Hovli, Cümə məscidi və Məhəmməd Əmin xan minarəsi yerləşir. Xivə, Xarəzm mədəniyyətinin canlı muzeyidir.
İran torpağında türk memarlığı
Təbriz (İran)
🏛️ Elxanlılar, Qaraqoyunlular, Səfəvilər
Təbriz, türk dünyasının ən qədim və ən tarixi şəhərlərindən biridir. Ərg Əlişah (Təbriz qalası), Təbriz bazarı (UNESCO dünya irsi), Göy məscid bu şəhərin ən məşhur memarlıq abidələridir. Təbriz, Elxanlılar və Səfəvilər dövründə paytaxt olmuşdur.
İsfahan (İran)
🏛️ Səfəvilər – 1501–1736
İsfahan, Səfəvilərin paytaxtı olmuş və «dünyanın yarısı» adını qazanmışdır. Nəqşi-Cahan meydanı (dünyanın ən böyük meydanı), Şeyx Lütfəllah məscidi, Əliqapı sarayı və Xacu körpüsü bu şəhərin memarlıq möcüzələridir. Səfəvilər dövründə İsfahan İslam dünyasının ən gözəl şəhəri olmuşdur.
Sultaniyyə (İran)
🏛️ Elxanlılar – 1256–1335
Sultaniyyə, Elxanlıların paytaxtı olmuşdur. Olcaytu günbəzi (Sultaniyyə günbəzi) bu şəhərin ən məşhur abidəsidir. Bu günbəz, dünyanın ən böyük kərpic günbəzlərindən biridir və UNESCO dünya irsi siyahısına daxildir.
Anadoluda türk memarlıq möcüzələri
İstanbul (Türkiyə)
🏛️ Osmanlı imperiyası – 1299–1922
İstanbul, Osmanlı imperiyasının paytaxtı olmuş və 3 qitəyə yayılmış imperiyanın mərkəzi olmuşdur. Ayasofya, Topqapı sarayı, Sultan Əhməd məscidi (Göy məscid), Səlimiyyə məscidi bu şəhərin memarlıq möcüzələridir. İstanbul, bu gün də türk dünyasının ən əhəmiyyətli mədəniyyət mərkəzidir.
Bursa (Türkiyə)
🏛️ Osmanlı imperiyası – 1326–1365
Bursa, Osmanlının ilk böyük paytaxtı olmuşdur. Ulu Cami (Böyük məscid), Yaşıl məscid və Yaşıl türbə bu şəhərin ən gözəl memarlıq nümunələridir. Bursa, Osmanlı memarlığının ilk nümunələrini öz içində saxlayır.
Ankara (Türkiyə)
🇹🇷 Türkiyə Cümhuriyyəti – 1923-cü ildən
Ankara, Türkiyə Cümhuriyyətinin paytaxtıdır. Anıtqabir (Atatürkün türbəsi), Atakule bu şəhərin müasir memarlıq nümunələridir. Ankara, türk müasirləşməsinin simvolu olmuşdur.
Nəticə: Türk memarlığı – daşa yazılan tarix
Türk yurdunun memarlıq möcüzələri, təkcə bir daş və kərpic ilə qurulmuş binalar deyil; bu binalar, türk xalqlarının tarixini, mədəniyyətini, inanclarını və sənətini səsləndirən canlı abidələrdir. Orxon abidələrindən tutaraq, Səmərqənd, Buxara, Təbriz, İsfahan, Sultaniyyə, İstanbul və Ankaraya qədər, hər bir şəhər və hər bir bina, türkün min illər boyu yaratdığı memarlıq irsinin bir parçasıdır.
Bu irsi qorumaq, türk kimliyini qorumaqdır. Qoy bu daşlar heç vaxt sönməsin, bu şəhərlər heç vaxt unudulmasın!
«Memarlıq, bir millətin ruhunun daşa və kərpicə çevrilmiş formasıdır.»
🇹🇷 Türk yurdunun memarlıq möcüzələri – min illərin sənəti, gələcəyin ilhamı